آذر ماه ۱۳۹۵، آلمان

بار اول بود تصویر مردی سالخورده را در تقلای به دوش کشیدن باری سنگین می‌دیدم. تصویر، چهره ی مردی کرد بود به نام خِضر. آن روز جهان پر بود از تصاویر او. صورت پیر مرد بر اثر عفونت لثه ورم کرده بود. به سختی بار را بر دوش خود جای می‌داد و رو به دوربین می‌گفت، هفتاد سالِ است. می‌گفت برای سیر کردن شکم زن و بچه اش راهی جزء کولبری برایش باقی نمانده. خِضر تنها نبود. پیرامونش پُر بود از مردان پیر و جوان، همه مثل هم. همانندیشان در جَبر زندگی‌شان بود؛ بیکاری، جَبر سرنوشتشان. پیِ کار میگشتند و کاری نبود. به کار جان فرسایی تَن می دادند تا زن و بچه شان گرسنه نمانند. بارهای سنگین را بر دوش می‌کشیدند نفس زنان وعرق ریزان، در کوره راه‌های کوهستانِ عراق و ایران. کوه به کوه راه می‌بُریدند. هر روز رنجی تازه بود و هر لحظه خطری در کمین جان.

رنج خِضر بغض روح و بار خاطرم شد، دو ماه بعد به ایران رفتم.

سیزدهم اسفند ماه ۱۳۹۵، صفر مرزی، سردشت

«هر بار برای قاچاق به مرز می‌آییم، جانمان را می‌فروشیم تا نان فردایمان را در آوریم.»
بهمن ۱۷ ساله این را می‌گفت. بهمن را در یک عصر زمستانی در حالی که سوار بر قاطر از کوهستان بالا می‌رفت، دیده بودم؛ در صَف دراز قاطرسوارنی در پیچ های کوهستان که به مار پیچ خورده ای می ماند که ابتدا و انتهایش در مِه گم بود. می‌گفت به ما می‌گویند قاچاقچی! می‌گویند کارتان خلاف است. خب ما خودمان این را می‌دانیم. وقتی که هیچ کسب و کاری نیست، ناچاریم. ناچاریم به این کار پر خطر در این جهنم سرد. می‌گفت دردها یکی دوتا نیست. تیراندازی مأموران مرزی درد بزرگ‌تری است؛ دردی به مراتب جان‌سوزتر از کولبری در برف و کولاک. می‌خواهی نان زن و بچه ات را در بیاوری، اما از چهارسو به تیر می‌زَنندت. به جُرم کولبری؛ به اسم قاچاق.

کولبر: «به دوش برنده»

ساده است تا زمانی که حرفه‌ات نباشد. برای آنها اما حرفه‌شان بود. حرفه‌شان بود و حرفه، در چهره پیدا بود. کولبر، دیگر یک واژه ساده نبود. کولبر گره خورده بود با نام مردانی که درخت بودند و ریشه‌هاشان درون خاک. انگار در این بخش جهان تاریخ به شکلی دیگر رقم می‌خورد. «اکنون» در «گذشته» تنیده بود. خستگی تن بود و بوی باروت. هر بار، باری از آن سو به این سو می‌کشیدند. دیگر زمین در انتظار شخم نبود. پیش تر، این خاک از قدم‌هاشان شخم خورده بود. چهره‌های رنج کشیده ی این مردان، خاک را هم فسرده بود. زمین را یارای بذری نبود.

روز از غروب گذشته بود و کوهستان سراسر سیاهی بود. ترسیده بودم. لباسم از باران دَم غروب خیس بود و حالا دیگر بفهمی نفهمی داشتم یخ می‌زدم. بعد ظهر، به همراه قاچاقچیان به سوی مرز حرکت کرده بودیم، قرار بود به همراه آنان از کوهستان مرزی به عراق برویم و با آنها برگردیم. آنها نمی‌پذیرفتند که من هم‌سفرشان باشم. اول مخالفت کردند، بعد با سماجت من رضایت دادند. این‌طور نبود که کاری برای من بکنند یا قاطری در اختیار من قرار دهند. مجبور شدم پا به پایشان پیاده بروم.

با شروع تاریکی همه چیز تغییر کرد. به نقطه ی صفر مرزی رسیدیم، صدای تیربار، سکوت کوهستان را در هم شکست. چیزی پیدا نبود. هرکس جانش را برداشته بود و از مَهلکه می گریخت. انگار صداها می گریختند؛ صدای نفس های پیاپی و مضطرب، صدای سر خوردن سُم ضربه ی اسبان و قاطران روی صخره های یخ زده. وحشت از گلوله و سقوط ترس به جان می ریخت. همه رفتند؛ من ماندم و سکوت و سیاهی.

به سَرم زد تا راه رفته را بازگردم. دست و پایم یخ کرده بود. رَمقی برایم نمانده بود. اما در برابر سرما مقاومت می‌کردم. می‌خواستم به مقصد برسم. در آن صخره های پوشیده از برف و یخ برایم بیش از چند متر جلو رفتن میسر نبود. راه را بلد نبودم. از پا افتادم.

آب آرام بود و سبز. قایق سنگین بود و تا نیمه در آب فرو رفته بود. چون تیغه ی تیزی آب را می شکافت و جلو می رفت. نزدیک روستا که رسیدیم، آب از صفا افتاد. انگار خالی بود روستا. خواب بود.
از قایق بیرون جَستیم و قایق را با طناب به باربند وانت بستیم. داخل قایق همه چیز آرام و امن بود. اما به محض بیرون آمدن ناامن شد. سرها همه به تَلواسه می‌چرخید.
بارها که خالی شد کار تمام بود. کار من تمام بود.

«شب پیش ما بمان، الان وسیله به شهر نیست.»